Sjálfbær nýting erfðaauðlinda á Norðurlöndum

Velkomin á heimasíðu okkar. Við erum þrjú, Norræni genabankinn, Norræni genabankinn fyrir búfé og Fræ og plönturáð skógræktar á Norðurlöndunum, sem höfum sameinast um heimasíðu. Upplýsingarnar eru bæði á hinum
norrænu málum og á ensku. Hér finnur
þú almennar upplýsingar en jafnframt getur þú fari inn á heimasíðu hvers og
eins okkar með því að smella á merki (logo) okkar.

Hér á eftir fer stutt yfirlit yfir verksvið okkar hvers um sig.

Búfé/Norræni genabankinn fyrir búfé
Á Norðurlöndunum eru nú um 60 búfjárkyn í útrýmingarhættu. Að auki er nokkur fjöldi hefðbundinna landkynja með innan við 1000 kvendýr og tilveru þeirra er mjög ógnað samkvæmt stöðlum FAO. Á öllum Norðurlöndunum er í gangi átak til að varðveita þessi hefðbundnu kyn. Fyrir starf eldhuga, áhugamannafélaga og genabanka verður unnt að bjarga þeim flestum, með fjárhagslegum stuðningi hins opinbera. Það eru ekki einungis hin hefðbundnu kyn, landkynin, sem huga þarf að, heldur einnig kynin sem mest eru notuð. Genafjölbreytni í framtíðinni er komin undir því að þeir kynbótamenn sem nú starfa við að varðveita erfðabreytileika innan þeirra kynja/erfðahópa sem þeir vinna með.

Búfé skilar um 60% af tekjum af landbúnaði á Norðurlöndunum. Út frá matvælaöryggi hafa erfðalindir búfjár grundvallargildi þar sem 40% af hitaeiningum matar koma frá búfjárafurðum. Með hjálp sjálfbærrar kynbótastarfsemi og með langtímamarkmið að leiðarljósi er unnt að rækta heilbrigt búfé, koma í veg fyrir að upp komi neikvæðir erfðaeiginleikar og rækta gripi sem hafa mótstöðu gegn ýmsum sjúkdómum. Afurðir heilbrigðra gripa, þar sem aðbúnaður og siðferðilegar reglur hafa verið hafðar í hreiðri í framleiðsluferlinu, munu skipta neytendur framtíðarinnar miklu máli. Erfðaframfarir standa undir 50% af aukinni framleiðni í búfjárrækt nú um stundir og því er brýnt að varðveita þær erfðalindir sem fyrir hendi eru til nota í framtíðinni.

Nytjajurtir/Norræni genabankinn
Í nútíma jarðrækt og garðrækt eru notuð fá afbrigði jurta, mikið kynbætt og með lítinn erfðabreytileika. Þau eru mjög ólík hinum hefðbundnu afbrigðum sömu tegunda sem búa yfir miklum erfðabreytileika. Ef ekkert er að gert til að varðveita erfðabreytileikann getur það haft alvarlegar afleiðingar í för með sér. Komið hefur í ljós að afbrigði með lítinn erfðabreytileika geta orðið fyrir þungu áfalli af völdum sjúkdóma og kynbótamenn hafa þar af leiðandi orðið að sækja mótstöðuafl í hefðbundinn efnivið eða skyldar villtar tegundir. Jafnvel háþróuð erfðatækni getur ekki bætt upp hinn náttúrulega erfðabreytileika, óteljandi gen þeirra og samsetningu. Þessi erfðabreytileiki er óbætanlegur og án hans er ekki unnt að stunda kynbætur nú til dags.

Skipulagt starf við verndun erfðaauðinda jurta er forsenda þess að komandi kynslóðir geti kynbætt jurtir sem eiga að svara nýjum þörfum. Hvaða þarfir það verða veit enginn núna, en að líkindum munu þær varða umhverfisvæn rekstrarkerfi, meiri gæði og mótstöðu gegn sjúkdómum. Veðurfarsbreytingar munu einnig geta krafist aðlögunar nytjajurta að nýrri ræktunaraðstöðu.

Skógartré/Fræ- og plönturáð skógræktar á Norðurlöndum
Norðurlöndin fimm standa hér ólíkt að málum. Finnland og Svíþjóð hafa hér sérstöðu, þar sem skógarhögg er mikilvægt fyrir þjóðarhag þeirra, en hún gegnir aftur minna hlutverki í hinum þremur löndunum. Þó að maðurinn hafi hagnýtt sér timbur frá fornu fari, á starf hans við að breyta vaxtarhraða og eiginleikum trjánna sér aðeins skamma sögu. Það er tímafrekt að breyta erfðahópum skógartrjáa. Ættliðabil skógartrjáa getur verið allt upp í 100 ár, en þetta bil er aðeins eitt ár hjá mörgum tegundum nytjajurta. Þeir sem rannsaka erfðaauðlindir skógartrjáa vinna við efnivið sem maðurinn hefur enn ekki sett mark sitt á. Þær tegundir, sem eru í mestri útrýmingarhættu, eru tegundir með litla útbreiðslu eða gegna sérstöku hlutverki í því vistakerfi þar sem þau eiga heima. Þar sem flestar tegundir skógartrjáa vindfrjóvgast eiga erlend kynbætt tré auðvelt með að taka öll völd í frjódreifingunni, en slíkt er óæskilegt. Það getur dregið úr framleiðslu á góðu hentugu fræi og þannig ógnað tegundum með litla útbreiðslu.

Aðal markmiðið með að gæta erfðalinda skógartrjáa er að viðhalda miklum erfðabreytileika í stofninum. Það stuðlar að því að eðlileg framþróun stofnsins gerist með nægum erfðabreytileika og samfelldri aðlögun og því halda við náttúrlegum stofnum þrátt fyrir breytingar í umhverfinu.